Τι είναι η αμβλυωπία (τεμπέλικο μάτι);

Η αμβλυωπία, γνωστή και ως “τεμπέλικο μάτι”, είναι μια συχνή πάθηση των ματιών και μια από τις βασικότερες αιτίες μειωμένης όρασης στα παιδιά. Πρόκειται για την οφθαλμική κατάσταση στην οποία προκύπτει αδυναμία φυσιολογικής ανάπτυξης του οπτικού συστήματος κατά τη σημαντική περίοδο της παιδικής ηλικίας, μέχρι περίπου και τα 7 έτη. Η πάθηση εμφανίζεται σε ένα ποσοστό 3% με 5% των παιδιών σε παγκόσμιο επίπεδο. 

Για να αναπτυχθεί σωστά το οπτικό σύστημα απαιτείται οι οφθαλμοί να είναι υγιείς, να λαμβάνουν σωστά τα οπτικά ερεθίσματα και να “συνεργάζονται” μεταξύ τους. Ο εγκέφαλος λαμβάνει οπτικά ερεθίσματα και από τα δύο μάτια και δημιουργεί μία τρισδιάστατη εικόνα επιτρέποντας την αντίληψη του βάθους στον χώρο. Αν, για οποιονδήποτε λόγο, τα οπτικά ερεθίσματα που φτάνουν στον εγκέφαλο από το μάτι δεν είναι φυσιολογικά, τότε ο εγκέφαλος αγνοεί τη θολή αυτή εικόνα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το “αδύναμο” μάτι να γίνεται αμβλυωπικό και το “δυνατότερο” μάτι να αναλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της λειτουργίας της όρασης. 

Είναι σημαντικό η αμβλυωπία να διαγνωστεί και να αντιμετωπιστεί έγκαιρα πριν από την ολοκλήρωση της ανάπτυξης του οπτικού συστήματος, ώστε το άτομο να εξασφαλίσει την καλύτερη δυνατή όραση στη μετέπειτα ζωή του ως ενήλικας.

Αμβλυωπία

Θεραπεία κάλυψης σε παιδί με αμβλυωπία.

Ποιοι είναι οι τύποι αμβλυωπίας με βάση τα αίτια πρόκλησής της;

Η αμβλυωπία, αναλόγως με τα αίτια που την προκαλούν, διακρίνεται σε τρεις τύπους:

Στραβισμική αμβλυωπία

Οφείλεται σε στραβισμό, δηλαδή στην κατάσταση εκείνη κατά την οποία οι οπτικοί άξονες των οφθαλμών δεν είναι ευθυγραμμισμένοι. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα όταν το ένα μάτι βρίσκεται στην ευθεία θέση, το άλλο να δημιουργεί μια γωνία προς τα μέσα (εσωτροπία) ή προς τα έξω (εξωτροπία). 

Διαθλαστική αμβλυωπία

Προκαλείται από υψηλές διαθλαστικές ανωμαλίες (υψηλή μυωπία, αστιγματισμό ή υπερμετρωπία) ή εξαιτίας μεγάλης διαφοράς στους βαθμούς μυωπίας, αστιγματισμού ή υπερμετρωπίας μεταξύ των δύο ματιών.

Αμβλυωπία εξ΄ ανοψίας

Προκαλείται από αδυναμία εισόδου της οπτικής πληροφορίας στον οφθαλμό, σε περιπτώσεις όπως είναι ο καταρράκτης, οι ουλές κερατοειδούς και η βλεφαρόπτωση.

Ακόμη, το οικογενειακό ιστορικό στραβισμού, αμβλυωπίας ή θολερότητας των μέσων (κερατοειδής και φακός οφθαλμού) αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης της πάθησης σε ένα παιδί. Παιδιά που πάσχουν από σύνδρομα, όπως είναι το σύνδρομο Down, έχουν επίσης αυξημένο ρίσκο εμφάνισης αμβλυωπίας. Η σοβαρότητα της πάθησης είναι μεγαλύτερη, όσο μικρότερη είναι η ηλικία του παιδιού που την εμφανίζει, καθώς και όσο μεγαλύτερη είναι η διάρκειά της. 

Ποιοι είναι οι παράγοντες επικινδυνότητας για την εμφάνιση της αμβλυωπίας;

Οι παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα ανάπτυξης αμβλυωπίας περιλαμβάνουν:

  • Το ελλειπές βάρος γέννησης
  • Την προωρότητα κύησης
  • Οικογενειακό ιστορικό αμβλυωπίας
  • Αναπτυξιακές αναπηρίες
  • Τον νυσταγμό, δηλαδή την ακούσια επαναλαμβανόμενη κίνηση των ματιών

Ποια είναι τα συμπτώματα της αμβλυωπίας;

Συνήθως τα παιδιά με αμβλυωπία του ενός μόνο οφθαλμού, δεν παρουσιάζουν συμπτώματα. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να παρατηρηθεί:

  • Θολή όραση στο ένα μάτι.
  • Αίσθημα ενόχλησης στο αμβλυωπικό μάτι.
  • Ραιβόκρανο, δηλαδή κλίση του κεφαλιού προς τη μία μεριά.
  • Έλλειψη βάθους πεδίου ή αδεξιότητα του παιδιού στις κινήσεις.
  • Πονοκέφαλος.
  • Έκδηλος στραβισμός (μόνιμος ή διαλείπων), δηλαδή το ένα μάτι να αποκλίνει προς τα μέσα ή προς τα έξω διαρκώς ή περιστασιακά.
  • Ασυναίσθητο κλείσιμο του ενός ματιού όταν το παιδί προσπαθεί να εστιάσει σε κάποιο σημείο.

Ποιες είναι οι διαγνωστικές εξετάσεις;

Η διάγνωση της αμβλυωπίας είναι δύσκολη, καθώς τα παιδιά δεν αναφέρουν συχνά ότι η όρασή τους είναι μειωμένη. Συνήθως, σε περιπτώσεις στραβισμού οι γονείς θα υποψιαστούν την ύπαρξη κάποιου πιθανού προβλήματος. Είναι πολύ σημαντικό τα παιδιά να ελέγχονται σε ετήσια βάση από οφθαλμίατρο από το δεύτερο έτος της ζωής τους, ώστε η διάγνωση να τεθεί έγκαιρα και η θεραπευτική παρέμβαση να είναι αποτελεσματική.

Η διάγνωση της αμβλυωπίας περιλαμβάνει μία σειρά απαραίτητων εξετάσεων, όπως:

  • Μέτρηση οπτικής οξύτητας: Το κάθε μάτι εξετάζεται ξεχωριστά. Αν το ένα μάτι υπολείπεται σημαντικά του άλλου σε όραση, τότε ο κίνδυνος εμφάνισης αμβλυωπίας είναι μεγάλος. Επιπλέον, αν διαπιστωθεί υψηλού βαθμού αμετρωπία (π.χ. υψηλός αστιγματισμός), η πιθανότητα εμφάνισης της πάθησης είναι επίσης αυξημένη. 
  • Έλεγχος της στερεοσκοπικής όρασης, δηλαδή της ικανότητας του παιδιού να βλέπει τρισδιάστατα ή να εκτιμάει το βάθος στον χώρο. Η στερεοσκοπική όραση προϋποθέτει την ομαλή συνεργατική λειτουργία και των δύο οφθαλμών. Όταν ένα παιδί έχει αμβλυωπία, η ικανότητα αυτή χάνεται.
  • Εξέταση των βλεφάρων: Είναι σημαντική εξέταση, προκειμένου να αποκλειστούν αιτίες αμβλυωπίας που σχετίζονται με παθολογικές καταστάσεις των βλεφάρων, όπως είναι η βλεφαρόπτωση.
  • Έλεγχος των κορικών αντανακλαστικών: Αποτελεί πολύ σημαντική εξέταση για τη διάγνωση νευρολογικών διαταραχών.
  • Έλεγχος οφθαλμικής κινητικότητας και στραβισμού: Ανάλογα με την ηλικία του παιδιού, ο γιατρός ελέγχει την κινητικότητα των οφθαλμών, καλύπτοντας το κάθε μάτι εναλλάξ. Στόχος της εξέτασης είναι να αποκαλυφθεί η ύπαρξη ενδεχόμενου μη έκδηλου στραβισμού, ο οποίος μπορεί να επηρεάζει την ομαλή ανάπτυξη της διόφθαλμης όρασης του παιδιού.
  • Βυθοσκόπηση και έλεγχος της διάθλασης σε κυκλοπληγία: Πραγματοποιείται μετά από ενστάλαξη μυδριατικών σταγόνων κυκλοπεντολάτης ή ατροπίνης, που παραλύουν τον σφιγκτήρα μυ της κόρης και τη διαστέλλουν. Αποτελεί βασική εξέταση για την αποκάλυψη του πλήρους ποσού της αμετρωπίας (μυωπίας, αστιγματισμου ή υπερμετρωπίας), αφού έχει απενεργοποιηθεί ο ισχυρός μηχανισμός της προσαρμογής. Επίσης, ο γιατρός εξετάζει τον βυθό των οφθαλμών, για να αποκλείσει την οποιαδήποτε παθολογία, όπως καταρράκτη ή αμφιβληστροειδοπάθειες.

Ποια είναι η θεραπεία για την αντιμετώπιση της αμβλυωπίας;

Το κλειδί στη θεραπεία της αμβλυωπίας είναι η έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση. Σε περιπτώσεις συμμετρικής αμβλυωπίας και των δύο οφθαλμών, η θεραπεία στοχεύει στην αντιμετώπιση της αιτιολογίας της μειωμένης όρασης. Σε ασύμμετρες περιπτώσεις ή περιπτώσεις όπου μόνο το ένα μάτι είναι αμβλυωπικό, εφαρμόζεται εντατική θεραπεία κάλυψης του ματιού με την υψηλότερη οπτική οξύτητα ή με ειδικές σταγόνες. 

Η θεραπεία της αμβλυωπίας διακρίνεται σε μη χειρουργική και χειρουργική:

Μη χειρουργική θεραπεία

Χορήγηση κατάλληλων γυαλιών

Σε ήπιες αμβλυωπίες η όραση μπορεί να βελτιωθεί απλά με την εφαρμογή των κατάλληλων γυαλιών. Ο ασθενής επιστρέφει για επανέλεγχο μετά από ένα τρίμηνο. Κρίνεται σημαντική η συνεργασία του παιδιού και των γονιών, ώστε να γίνεται η χρήση των γυαλιών για όσο διάστημα έχει συστήσει ο γιατρός.

Κάλυψη του “δυνατού” ματιού

Αποτελεί την πιο αποτελεσματική θεραπεία σε περιπτώσεις ανισομετρωπίας, δηλαδή σε περιπτώσεις που τα δύο μάτια διαφέρουν πολύ ως προς τη διάθλαση. Συνήθως το μάτι με το μεγαλύτερο διαθλαστικό λάθος γίνεται αμβλυωπικό. Με αυτή τη μέθοδο καλύπτεται το “δυνατό” μάτι μερικές ώρες την ημέρα και το παιδί επανελέγχεται κάθε τρίμηνο για τον έλεγχο εξέλιξης της όρασης. Έτσι, “εκπαιδεύεται” ο εγκέφαλος, ώστε να χρησιμοποιεί το πιο “αδύναμο” μάτι. Υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες σχετικά με το πόσες ώρες την ημέρα χρειάζεται να γίνεται η επικάλυψη του ματιού. Σε αυτό παίζει ρόλο και το βάθος της αμβλυωπίας, δηλαδή το πόσο προχωρημένη είναι. Και εδώ η συνεργασία του παιδιού και των γονέων είναι πολύ σημαντική.

Ενστάλαξη σταγόνων ατροπίνης

Έρευνες έχουν δείξει ότι η χορήγηση σταγόνων ατροπίνης για την πρόκληση θολότητας στην όραση στο “δυνατό” μάτι, είναι εξίσου αποτελεσματική μέθοδος με την επικάλυψη του “δυνατού” ματιού και πολύ πιο απλή στην εφαρμογή της.

Χειρουργική θεραπεία

Η αμβλυωπία δεν είναι μια χειρουργική πάθηση, αλλά σε περιπτώσεις στραβισμικής αμβλυωπίας τα μάτια μπορούν να ευθυγραμμιστούν χειρουργικά. Επίσης, σε καταστάσεις όπως είναι ο παιδιατρικός καταρράκτης ή η βλεφαρόπτωση που προκαλεί αμβλυωπία, η χειρουργική διόρθωση είναι η μόνη λύση για τη φυσιολογική ανάπτυξη της διόφθαλμης όρασης του παιδιού. 

Συχνές Ερωτήσεις

Είναι δυνατόν η αμβλυωπία να αντιμετωπιστεί σε ενήλικες;

Όπως προαναφέραμε, μέχρι την ηλικία των 7 ετών το οπτικό σύστημα αναπτύσσεται και ολοκληρώνονται οι διασυνδέσεις μεταξύ ματιού και εγκεφάλου. Στην ενήλικη ζωή η αμβυωπία αντιμετωπίζεται πιο δύσκολα από ότι στην παιδική. Ωστόσο, πραγματοποιούνται συνεχώς σχετικές μελέτες. Στόχος τους είναι η ανάπτυξη επιστημονικών μεθόδων, μέσω των οποίων να εκμεταλλεύονται την πλαστικότητα του εγκεφάλου, ώστε με την κατάλληλη εκπαίδευσή του να βελτιώνεται η όραση σε ένα μάτι με αμβλυωπία.

Ενδεικτικά, η μέθοδος Revital Vision χρησιμοποιεί μία διαδικτυακή εφαρμογή που εξατομικευμένα βοηθάει στην εκπαίδευση της οπτικής αντίληψης του ενήλικου ατόμου βελτιώνοντας την οπτική οξύτητα, το βάθος πεδίου και την διόφθαλμη όραση. Η συγκεκριμένη μέθοδος προσαρμόζεται στις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά του κάθε ασθενή, έχει εγκριθεί από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) και έχει δειχθεί ότι βελτιώνει την όραση σε άτομα άνω των 9 ετών. 

O Dr. Θάνος Μπεζάτης είναι χειρουργός οφθαλμίατρος στην Αθήνα και διατηρεί σύγχρονο οφθαλμολογικό ιατρείο στο Κολωνάκι. Ειδικεύεται στη χειρουργική του καταρράκτη, τη διαθλαστική χειρουργική και στη χειρουργική βλεφάρων και δακρυϊκού συστήματος. Είναι ειδικευθείς και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Βόννης και μετεκπαιδευμένος επί εξαετία στο Ηνωμένο Βασίλειο. Έχει διατελέσει διευθυντής τμήματος Καταρράκτη και Οφθαλμοπλαστικής του Moorfields Eye Hospital London.